स्वित्झर्लंड म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर उभी राहातात बर्फाच्छादित शिखरं , उंग फ्राऊ , तिथली प्रसिद्ध केबल कार, रोलेक्स घड्याळं , स्विस चॉकोलेट , स्विस चीझ, स्विस नाईफ. युरोप पर्यटनातला महत्त्वाचा भाग म्हणजे स्वित्झर्लंड. त्यामुळे मी १५ दिवस ट्रेनिंगसाठी स्वित्झर्लंडला जाणार म्हटल्यावर माझ्यावर सूचनांचा वर्षाव झाला. कोण म्हणे जिनिव्हा पाहिलंच पाहिजे, कोण म्हणे १५ दिवस स्वित्झर्लंड मग जुंग फ्राऊला तर गेलंच पाहिजे. तर असे बरेचसे सल्ले , सूचना मनात ठेवून मी उतरले झुरिक विमानतळावर आणि तिथून टॅक्सीने बर्नला . माझं दोन आठवडे युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्नमध्ये ट्रेनिंग होतं . युनिव्हर्सिटी हॉस्टेल मध्ये सामानसुमान ठेवून थोडं फ्रेश होऊन मी निघाले बर्न शहर पाहायला. बर्न शहरामध्ये आधुनिकता आणि ऐतिहासिकता यांचा सुंदर मिलाफ आहे. सोळाव्या शतकात बांधलेले जवळ जवळ ६ किमी लांबीचे मार्केट इथे आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला रांगेने पण एकमेकांना अगदी लगटून असणारी दुकानं . या दुकानांच्या पुढे प्रशस्त फूटपाथ . या फूटपाथला सुद्धा वरून मजबूत आच्छादन . ऊन असो,पाऊस असो किंवा बर्फ असो या फुटपाथवरून तुम्ही आरामात फिरू शकता. प्रत्यक्ष खरेदी किंवा नुसतंच विंडो शॉपिंगही करू शकता. या मार्केटमध्ये फेरफटका मारत मी एका चौकात पोचले. या चौकाच्या एका बाजूला स्वित्झर्लंडच पार्लमेंट आहे , एका बाजूला स्विस बँक आहे. पण या चौकातली लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट म्हणजे इथे कारंजी . मी जेव्हा तिथे पोचले तेव्हा संध्याकाळचं ऊन होतं . स्वित्झर्लंडमधला उन्हाळा सुरु होता. लहान मुलांपासून म्हाताऱ्या माणसांपर्यंत सगळे या कारंज्यात भिजायचं आनंद घेत होते. माझ्या १५ दिवसांच्या बर्नमधल्या मुक्कामात जेव्हा जेव्हा जमेल तेव्हा मी या कारंज्यांच्या भोवतालचा सोहोळा अनुभवला. थोडं पुढे गेलं उतरून पार्लमेंटच्या मागच्या परिसरात आपण पोचतो . पार्लमेंटच्या इमारतीला एक छान फेरी मारताना एक सुंदर निर्झर दिसला. आता तुम्हाला प्रश्न पडेल की पार्लमेंटमध्ये निर्झर कुठून आला? तर निर्झर म्हणजे झऱ्याचं पाणी पिण्याची सोय केलेली होती. झऱ्याचं पाणी एका नळातून होतं आणि सांडणार पाणी झर्याला पुन्हा मिळत होतं . पाणी छान थंड आणि चव असणारं होतं . आपल्या देशात बऱ्याच शहरांमधून मिळणाऱ्या प्यायच्या पाण्याला काहीही चव नसते. त्यामुळे बर्नसारख्या शहरात असं चवदार पाणी सहज प्यायला मिळालं ही माझ्याचसाठी आश्चर्याची आणि आनंदाची गोष्ट होती. मला पुढच्या एक दोन दिवसातच हे लक्षात आल की इथे फिरायला जाताना किंवा युनिव्हर्सिटीत लेक्चरला जाताना पाण्याची बाटली घेऊन जाण्याची गरज नाही. रिकामी बाटली असली की पुरे. इथे जागोजागी असे ताज्या,नैसर्गिक पाण्याचे निर्झर आहेत. आपण आपली पाण्याची बाटली भरून घ्यायची आणि ताज्या चवदार पाण्याने खूष व्हायचं .
बर्न आणि झुरिक या दोन्ही शहरात अशी पिण्याच्या पाण्याची सुंदर व्यवस्था जागोजागी दिसते. मी कुठेतरी वाचलं की झुरिक शहरात १००० होऊन अधिक निर्झर आहेत. बर्न तर सिटी ऑफ फाउंटन्स म्हणून प्रसिद्ध आहे . हे निर्झर खूप जुने आहेत . अगदी १६-१७ शतकापासून ही पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था चालत आलेली आहे. बर्न शहरातल्या मार्केट परिसरात एक वेगळाच निर्झर आहे, यात उंचावर एका राक्षसाचा पुतळा आहे हा राक्षस लहान बाळाला खाताना दिसतो . अशा या राक्षसाला मराठीत काही विशेष नाव असल्याचं मला माहीत नाही. इंग्लिशमध्येही याला ऑगर म्हणतात . इथल्या एका स्थानिक गाईड बाईनी आम्हाला सांगितल्या या पुतळ्याच्या मागच्या अनेक थिअरीज . पण मला सर्वात गम्मत कशाची वाटली तर हट्ट करणाऱ्या मुलांना घाबरवण्यासाठी ह्या पुतळ्याचा पालकांना खूप उपयोग होतो. कल्पना करा, आई बाबा उत्साहाने खरेदीला निघाले आहेत आणि त्यांचं गोंडस बाळ हट्टीपणा करत रस्त्यावर फतकल मारून बसलं आहे. अशावेळी हा राक्षस तुला खाईल हं , ही धमकी नक्की काम करणार.
पिण्याच्या पाण्याचे हे निर्झर अतिशय कलात्मक पद्धतीने बांधलेले दिसतात . इतिहासाच्या अभ्यासकांना बर्न किंवा झुरिक शहरांच्या अभ्यासात ह्या निर्झरांचा नक्की उपयोग होणार. ह्या निर्झरांवर असणारे पुतळे किंवा प्राणी,पक्षी , इतर नक्षी ह्यातून त्या वेळच्या सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीचा अंदाज येऊ शकतो. काही निर्झर तर संपूर्णतः लाकडाने बांधलेले आहेत. असे निर्झर मला प्रामुख्याने शहरांच्या बाहेरच्या भागात दिसले. एका शेती खूप असणाऱ्या गावात मी एक लाकडाचा निर्झर पाहिला. तिथलं पाणी अगदी नितळ आणि चवदार होत.
मी ज्या बर्न विद्यापीठात ट्रेनिंग घेत होते तिथे आमच्या क्लासरूमच्या जवळही एक निर्झर होता . या निर्झराला सेन्सरही होते. म्हणजे त्या ठराविक अंतरावर आम्ही पोचलो की नळातून पाणी वाहायला लागायचं. लेक्चरच्या मध्ये ब्रेक असला की इथे येऊन बाटलीत पाणी भरायचं आणि गप्पा मारायच्या हा आमचा ठरलेला कार्यक्रम होता. बर्न शहरातून किंवा झुरिकमधून फिरताना असे झरे दिसले की नेहेमी माझ्या मनात यायचं , या झऱ्यानी सुख दुख्खाच्या किती गंपावा इतकी वर्षं ऐकल्या असतील. हातात हात घालून फिरणारी तरुण जोडपी , एकमेकांना आधार देत टुकूटुकू चालणारी वयस्कर जोडपी , मित्र मैत्रिणींबरोबर फिरायला निघालेले तरुण तरुणी , माझ्यासारखे पर्यटक अशा कितीतरी लोकांनी या पाण्याचा आस्वाद घेतला असेल. आमच्या चर्चा , गप्पा ऐकल्या असतील. वर्षानुवर्षे वाहणारे हे निर्झर एका अनौपचारिक इतिहासाचे साक्षीदारच आहेत की.
पाण्याच्या ह्या निर्झरांनी माझी १५ दिवस छान सोबत केली. आपल्या देशात दुर्दैवाने बहुतेक सर्व महत्त्वाच्या शहरांमध्ये असं स्वच्छ , ताज पाणी आता मिळत नाही. चव नसणाऱ्या पाण्याची आपल्याला सवयच झाल्यासारखी आहे. आपण पाणी विकत घेण्यावर बरेच पैसे आता खर्च करतो. नैसर्गिक संपदा आपल्या देशात मुबलक होती, आपल्या देशाला मान्सूनचं वरदान आहे तरीही आपणच आपल्यावर ही परिस्थिती ओढवून घेतली आहे की साधं , पिण्याचं निर्मल पाणीही आपल्याला सहज मिळत नाही.
